Resultaten

BS; HERDENKING

Objectnr. 11224

Poppetje, dat een lid van de BS voorstelt, met een blauwe overall en een pet met opschrift 'Comp' en een oranje armband, sjaal en leren riem met holster.

DEN HAAG; CONCENTRATIEKAMP, VUGHT; COSTER-JONGSMA, F.; ONDERDUIK

Objectnr. 12285

Sigarettenblikje van het merk Benson and Hedges met daarin 29 zelfgetekende speelkaarten.

Frederika Coster-Jongsma (1901-1990) hield Joodse onderduikers verborgen in haar woning aan de Soesterdijkschekade 288 in Den Haag. Door verraad werd zij gearresteerd en gedetineerd in kamp Vught. Daar maakte ze van kleine stukjes papier dit kaartspel.

GEVANGENIS; DUITSLAND; PERS, ILLEGAAL, VRIJ NEDERLAND; TOUSSAINT VAN HOVE, E.

Objectnr. 13067

Opklapbaar schaakbord van karton, met de schaakstukken getekend op papiertjes die in gleuven op het bord gestoken kunnen worden. Het schaakspel is gemaakt door Edgard Toussaint Van Hove in de gevangenis in Siegburg, Duitsland. Hij was in 1941 tijdens het eerste proces tegen de verzetsgroep VN tot drie jaar veroordeeld. Dit vonnis volgde uit een gebrek aan bewijs; de doodstraf was geëist. Het schaakbord circuleerde via degene die het brood bracht. Per dag kon er dus één zet gedaan worden.

Edgar Toussaint van Hove was een in Amsterdam geboren zoon van Belgische ouders. Derhalve diende hij in de Eerste Wereldoorlog, vanaf november 1915, aan Belgische zijde bij de "patroulleurs". Naderhand ontving hij voor zijn optreden (de hoogste Belgische onderscheiding) de Leopoldsorde. Na de bezetting van Nederland begon Edgar Toussaint van Hove een verzetsgroep die zich onder andere bezighield met sabotageacties tegen Duitse voertuigen en spoorlijnen. Ook was hij samen met vriend Tom Bosschart betrokken bij de oprichting van het Comité voor Vrij Nederland, waarvan tussen eind 1940 en begin 1941 de voornaamste activiteit de uitgave en verspreiding van hun publicatie "Mededelingen van het Comité voor Vrij Nederland" was. In deze periode had Bosschart een ontmoeting met leden van de verzetsgroep Oranjewacht, waarvan leidende personen kort daarna werden gearresteerd. Als gevolg daarvan werd ook Bosschart gearresteerd, en was in maart 1941 bijna de gehele groep rond het Comité voor Vrij Nederland door de Gestapo opgepakt. Toussaint van Hove werd vooralsnog niet door de Duitsers gearresteerd in de hoop dat hij hen naar leden van zijn sabotagegroep zou leiden. In april 1941 werd hij echter toch opgepakt, en in het Oranjehotel in Scheveningen opgesloten. Toussaint van Hove werd met nog 28 anderen aangeklaagd, en hoorde de doodstraf tegen zich eisen. De rechtbank veroordeelde echter Tom Bosschart ter dood, samen met twee andere leden van de groep, Cornelis van der Vegte en Rudolf Pieter 's Jacob, en legde Toussaint van Hove 3 jaar cel op. Toussaint van Hove werd naar Duitsland gestuurd, waar hij achtereenvolgens in Keulen, Rheinback, Lengsdorf en Siegburg dwangarbeid moest verrichten. Gedurende zijn tijd in Duitsland maakte hij een groot aantal tekeningen van het leven in gevangenschap en zijn medegevangenen. In Siegburg raakte Toussaint van Hove, onder het alias Jean Fromage, ook betrokken bij de illegale publicatie "Le Petit Menteur", waarin verhalen, grappen, en nieuwsberichten stonden. Deze publicatie werd door de Duitsers aan banden gelegd, maar Toussaint van Hove wist door hem verborgen exemplaren naar Nederland te smokkelen, die later in boekvorm zijn gepubliceerd. Toen hij aan het einde van zijn straf kwam was de Gestapo van zins om Toussaint van Hove alsnog om te brengen. Dankzij een brief die hij naar Toon Bakels in Nederland smokkelde wist Toussaint van Hove, na bemiddeling door de Zweedse regering, een dag voordat de Gestapo hem kwam halen de gevangenis uit te komen. Terug in Amsterdam dook hij onder op een adres in de Van Baerlestraat. Maar toen de Gestapo hem daar op het spoor kwam nam hij intrek bij het echtpaar Edward en Germaine Althoffs. Daar leerde Toussaint van Hove zijn latere vrouw Thea Exalto (1917-2016) kennen, met wie hij opnieuw in het verzet actief werd. Tot aan de bevrijding gaf Edgar Toussaint van Hove leiding aan een afdeling van de verzetsgroep ‘Three Castles’.

DAGELIJKS LEVEN; OORLOGSHUMOR; BEVRIJDING

Objectnr. 15444

Spel met de naam 'Dictatorspel' in originele doos met daarin de onderdelen van het spel: spelbord en spelkaartjes.

SCHÖNBACH, D.; BERGER, A. R.; BERGER, B.; KEIZER, K.; KERSTEN, P.; KERSTEN, G.; KERSTEN, C.; POLLAERT, H.; ONDERDUIK; VERZETSGROEP, LO/LKP; KOERIERS; POLITIE, DUITS; TEWERKSTELLING; CONCENTRATIEKAMP, AMERSFOORT; CONCENTRATIEKAMP, HUSUM-SCHWESING; GRUBBENVORST; VENLO; BROEKHUIZEN; RHEINHAUSEN

Objectnr. 13550

Houten schaakstukken gemaakt door David Schönbach tijdens zijn onderduik bij de Familie Kersten in Grubbenvorst (Limburg). Zie VMA 19011 voor foto's van Piet Kersten met zijn zonen Ger Kersten en Casper Kersten, alsook de woning in Grubbenvorst.

-32, 16 witte en 16 zwarte, houten handgesneden schaakstukken. De zwarte stukken bestaande uit: 8 pionnen met Duitse helmen, 2 torens, 2 paarden, 2 lopers , 1 koning en 1 koningin. De witte stukken bestaande uit: 8 pionnen met boerenpetten, 2 torens, 2 paarden, 2 lopers, 1 koning ,en 1 koningin. Bij de stukken als opbergdoosje een sigarenkisjte zonder deksel van het merk Trouw.

David Schönbach (Friemersheim, 1889 - Rotterdam, 1951) was afkomstig uit het Duitse Rheinhausen, alwaar hij oorspronkelijk directeur van een handelsfirma in veevoeder was. Onder het naziregime kreeg hij vanwege zijn Joodse afkomst van het distributiebureau te weinig veevoederartikelen toegewezen, en kon hij zijn klanten niet meer voorzien. Ook durfden veel van zijn afnemers niet meer van bij een Jood te kopen. Het bedrijf van Schönbach ging failliet, waarna hij in 1937 met zijn gezin/ familie naar Nederland vertrok en zich vestigde in Venlo. In april 1943 werden David Schönbach en zijn neef Kurt Keizer door een bevriende rechercheur van politie, Harry Pollaert, gewaarschuwd dat ze moesten onderduiken. Gedurende een paar maanden zaten de twee verborgen in een kippenhok (vermoedelijk in Broekhuizen). Eind 1943 trokken ze in bij het gezin van Piet Kersten in Grubbenvorst. Daar verbleef Schönbach onder de schuilnaam ‘Antoon’, en vervaardigde hij met een aardappelmesje en schroevendraaier uit hout drie schaakspellen. In deze periode kreeg Schönbach veel hulp van Alfons (Fons) Reinoud Berger (Venlo, 1-5-1925 – Neuengamme, 22-1-1945). Hij was de zoon van Bernard Berger, de voormalig burgemeester van Venlo. Berger was sinds 1942 koerier voor de LO (Landelijke Organisatie tot hulp aan Onderduikers) in het LO-district Venlo. Als verzetsdeelnemer bracht Berger onder andere berichten weg, hielp bij het opvangen van neergehaalde geallieerde piloten en ontsnapte krijgsgevangenen, en bracht hij Joodse kinderen naar onderduikadressen. Ook David Schönbach kreeg (onduidelijk in welke hoedanigheid) hulp van Berger. Op 16 oktober 1944 werden Schönbach en Keizer tijdens een razzia ontdekt en gearresteerd. Over het lot van David Schönbach in de periode tussen zijn arrestatie en de bevrijding is (vooralsnog) niets bekend. Zijn neef Kurt Keizer moest tot zijn terugkeer naar Nederland, in mei 1945, bij Duitse boeren op het land werken. Alfons Reinoud Berger overleefde de oorlog niet. Op 29-2-1944 werd Berger in Venlo door de Sicherheitspolizei opgepakt. Na zijn arrestatie verbleef hij in Kamp Amersfoort en kwam uiteindelijk in het Duitse concentratiekamp Husum-Schwesing terecht. Daar werd Berger in de moerassen tewerkgesteld, en stierf hij op 22-1-1945 aan de gevolgen van uitputting en (waarschijnlijk) Dysenterie.

Na de bevrijding gaf David Schönbach twee van de drie, door hem tijdens de onderduik vervaardigde, schaakspellen weg. Een schaakspel schonk hij aan koningin Wilhelmina, die hem daarvoor per brief bedankte. Een tweede schaakspel schonk Schönbach aan Bernard Berger, vader van Alfons Reinoud Berger, uit dankbaarheid voor alles wat zijn zoon voor hem had gedaan.

ONDERDUIK; SCHIJVENSCHUURDER; KANTERS

Objectnr. 11533

Poppenhuis (pakhuis), gemaakt door een onderduiker genaamd Schijvenschuurder die was ondergebracht bij een mevrouw Kantens [moet waarschijnlijk 'Kanters' zijn).

DAGELIJKS LEVEN; ONDERDUIK; OORLOGSHUMOR

Objectnr. 15443

Gezelschapsspel van de fabrikant Luctor met de naam 'Onderduikspel' in een kartonnen doos met daarin de onderdelen van het spel: het spelbord, geld, spelkaartjes, pionnen en een dobbelsteen. In originele staat.

Gezien het onderwep lijkt het zeer waarschijnlijk dat dit spel ná 1945 moet zijn uitgegeven. Het materiaal is duidelijk verwant aan het spel 'Auto Ren Spel', eveneens van Luctor uit dezelfde periode.
Inhoud: zestien spelkaarten, die het speelbord vormen), vijf persoonsbewijskaartjes, zeven distributiekaarten, 23 biljetten an 100, twaalf biljetten van 500,-, 24 biljetten van 1000,-, zes ruwhouten pionnen, twaalf ongeverfde houten dobbelstenen.

COOPS, J.

Objectnr. 9107

Zelfgemaakt dominospel in kartonnen doosje, door professor Jan Coops in een concentratiekamp gemaakt.

DAGELIJKS LEVEN; ONDERDUIK; OORLOGSHUMOR

Objectnr. 15445

Spel met de naam 'Gifhandelspel' in de originele doos met daarin de onderdelen van het spel: spelbord en spelkaartjes, pionnen en dobbelsteen.

GEVANGENIS; AMSTERDAM; CRAMER, TH.

Objectnr. 10137

Kaartspel en gedicht:

- Handgemaakt spel van 53 kaarten. Karton met rode of blauwe inkt. Aantal afbeeldingen slaan op gevangenschap: op klaveren- en ruiten-aas een cel met een kamerscherm waarachter een toiletgelegenheid, op schoppen- en hartenaas een po en een etensemmer met opschrift 'B 4/8', op de joker een sleutel, een doorpijld hart en opschrift 'B 4/8'. Speelkaarten gemaakt door Theo Cramer (2 mei 1918 - 15 februari 1943) in het Huis van Bewaring aan de Amstelveense Weg in Amsterdam.

- Gedicht, met bloed geschreven (?) op een klein vel papier. Op de keerzijde is een nummer geschreven.

STEENSMA, C.C.; BEDRIJF, KLM; STRIJDMACHT, NEDERLANDS; ENGELANDVAARDERS; GEVANGENIS, WETERINGSCHANS; CONCENTRATIEKAMP, AMERSFOORT; CONCENTRATIEKAMP, NATZWEILER-STRUTHOF; CONCENTRATIEKAMP, DACHAU

Objectnr. 14064

Kerstboom en een ganzenbordspel.

1. Kerstboompje, gemaakt van reepjes karton en watten

2. Ganzenbord, getekend op karton. Het karton was als verduisteringsmateriaal bestemd, de plukjes watten kwamen van zijn verband en het zilverpapier van pijnstillers.

Beide voorwerpen zijn door Carel Steensma, een Engelandvaarder die op zee was gearresteerd en daarbij ernstig gewond raakte, in de Amsterdamse Weteringschansgevangenis tijdens Kerst 1942 gemaakt.

Carel Christiaan ('Carel') Steensma (Franeker, 10 augustus 1912 – Haren, 4 mei 2006) werkte voor de oorlog als piloot bij de KLM. Hij haalde tijdens de meidagen twee Duitse vliegtuigen neer en werd in september 1941 gevangen genomen bij een mislukte poging naar Engeland te varen. Hij raakte daarbij gewond aan zijn dijbeen. Hij verbleef ruim een jaar in het Luftwaffe lazaret en werd toen overgeplaatst naar het Huis van Bewaring aan de Weteringschans in Amsterdam. Daar vierde hij kerstmis 1942 met een zelfgemaakt kerstboompje. In zijn cel fabriceerde hij uit de steel van een vork, door deze op de betonnen vloer te slijpen, een vlijmscherp mes. Hiermee sneed hij van de kartonnen plaat waarmee ’s avonds de ramen werden verduisterd, randjes af. Genoeg om een kerstboompje mee in elkaar te kunnen knutselen. De versiering kwam van een kerstcadeautje: een doosje vitamine C-pillen. De sneeuw kwam uit het verband om zijn been. Als sterrenhemel diende de achterkant van het gevangenisreglement. ’s Avonds zette hij alles in het afgeschermde raam; overdag verstopte hij het in zijn nachtgoed. Op Kerstavond begon Carel in cel A1-17 met luide stem kerstliederen te zingen. Het duurde niet lang of van alle kanten werd ingevallen. Al spoedig was de cellenvleugel één groot koor. De bewakers kregen daar gauw genoeg van probeerden de zangers tot zwijgen te brengen. Tevergeefs. Ook toen de Duitsers zich ermee gingen bemoeien, celdeuren openrukten en met emmers water de kerstsfeer trachtten te doven. Het aframmelen van een paar gevangenen in de hal hielp ook al niet, het geschreeuw werd eenvoudig overstemd door het ‘cellenkoor’. Tot diep in de nacht bleven de kerstliederen het vloeken en tieren van de bewaarders de baas. Wederzijds uitgeput zetten de gevangenen tot slot nog het Wilhelmus in. Carel werd in een proces ter dood veroordeeld, maar het vonnis werd niet voltrokken. In plaats daarvan werd hij in februari 1944 via Kamp Amersfoort naar het Nacht-und-Nebel kamp Natzweiler gestuurd. Daar brak hij zijn verwonde been dat nooit goed hersteld was. Een Belgische chirurg overtuigde hem dat hij alleen kon overleven als het geamputeerd werd. Dat gebeurde, onverdoofd. Bij de evacuatie van Natzweiler werd Carel naar Dachau gedeporteerd, waar hij met hulp van medegevangenen de oorlog wist te overleven. Na de oorlog maakte Carel carrière bij de KLM, al zat vliegen er vanwege zijn afgezette been niet meer in. Ook werd hij voorzitter van het Nederlandse Dachau Comité.

Zie VMA 14063 voor door Steensma in de cel gemaakte kamptekeningen.

RODE KRUIS; DAGELIJKS LEVEN

Objectnr. 2175

Kaartspel in een doosje van het Rode kruis, met het opschrift: 'american red cross' en op de andere kant 'Jan. 31, 1944'.

SCHAARSTE; OORLOGSHANDELINGEN

Objectnr. 13422

Legpuzzel in doos met opschrift 'MAASWOL' met een afbeelding in kleur van de gevechtshandelingen van een luchtoorlog, waaronder een bombardement en een afweergeschut in aktie.

HERDENKING; DROPPINGS

Objectnr. 15419

Legpuzzel, met een voorstelling van de eerste voedseldroppings boven Nederland op 23 april 1945. Verpakt in originele doos.

DAGELIJKS LEVEN; ONDERDUIK; OORLOGSHUMOR

Objectnr. 13909

Gezelschapsspel van de fabrikant Luctor met de naam 'Onderduikspel' in een kartonnen doos met daarin de onderdelen van het spel: het spelbord, geld, spelkaartjes, pionnen en een dobbelsteen. In originele staat.

Gezien het onderwep lijkt het zeer waarschijnlijk dat dit spel ná 1945 moet zijn uitgegeven. Het materiaal is duidelijk verwant aan het spel 'Auto Ren Spel', eveneens van Luctor uit dezelfde periode.
Inhoud: zestien spelkaarten, die het speelbord vormen), vijf persoonsbewijskaartjes, zeven distributiekaarten, 23 biljetten an 100, twaalf biljetten van 500,-, 24 biljetten van 1000,-, zes ruwhouten pionnen, twaalf ongeverfde houten dobbelstenen.