Resultaten

MEIJER, W.M.; MEIJER, H.; ONDERDUIK; JODENVERVOLGING; ALKMAAR; JEUGD

Objectnr. 15288

Archief van Willem Maurits Meijer (Werkendam, 29 augustus 1907 - Amsterdam, 12 januari 1965). Jodenvervolging.

De Joodse onderduiker Willem Maurits Meijer maakte voor zijn elders ondergedoken kinderen het Vervolgverhaal 'De Aanhouder Wint'. Dit getypte en van illustraties voorzien feuilleton stuurde hij in afleveringen aan zijn zoon Hans (1935-2004) en dochter Willy (Willy Mirjam Meijer 1933-2022), die waren ondergebracht bij een hoefsmid in Alkmaar.

Het interview op mini DV met deze kinderen is bijgevoegd.

AMERONGEN, R. VAN; VERVALSINGSWERK; VERZETSGROEP, VRIJE GROEPEN AMSTERDAM; VERZETSGROEP, PP-GROEP; ONDERDUIK; FINANCIERING VERZET; VERZETSGROEP, NSF; HEMELRIJK, J.; REVE, K. VAN HET; LAST, F.; MEIJERS, F.; ISRAËL, T.; BOOM, A. DE

Objectnr. 15465

Archief van Robert ('Bob') van Amerongen (Alkmaar, 11 februari 1924 – Bergen NH, 12 mei 2014). Verzetsdeelnemer.

De P & P verzetsgroep, een verzorgingsgroep pur sang, werd door Bob van Amerongen en Jan Hemelrijk, vrienden van het Gymnasium van Alkmaar opgericht om Joodse medeleerlingen en joodse familieleden te helpen onderduiken. De taken breidden zich steeds meer uit. Zo gingen zij meer en beter vervalsen, hielpen mensen uit de werkverschaffing te blijven en in de voedselvoorziening en dergelijke.

De groep omvatte zo'n twintig vrienden onder wie Karel van het Reve en zijn vrouw Tini Israël, Femke Last en graficus Frans Meijers. Zij sluiten zich uiteindelijk aan bij de verzetsgroep Vrije Groepen Amsterdam. Bob van Amerongen heeft zoveel mogelijk onder eigen naam gewerkt, met alle noodzakelijke Ausweisen of als Dienstleiter der Technische Nothilfe.

In het archief de officiële documenten van R. van Amerongen, maar ook materiaal, gebruikt bij het vervalsen.

STAKING, FEBRUARISTAKING; EGODOCUMENTEN; BUREN, A. VAN; WILDE, B. DE; GROOT, C.; KLEUVER, H.; VERHEIJ, A.A.; DAM, J. TEN; POOTERS, W.C.A.; KAMPING; OLIVIER, M.; SYBRANDY; HOFMAN-HARINK, T.; MUNSTER, VAN; TAK, VAN DER; POMMEREL, W.H.; VELTMAN, C.

Objectnr. 19985

Film- en audio-opnames, gemaakt door Wicher Naberman en Tineke Metz, ter voorbereiding van een nooit gerealiseerde documentaire over de Februaristaking.

1. Een video-productie over Bob de Wilde, destijds tramconducteur op lijn 8 door de Joodse buurt. Hij vertelt over de sfeer op de tram in het begin van de oorlog, de aanleiding voor de Februaristaking en het verloop van die staking. ca. 11 min.
2. Voorbereidingsgesprekken met betrokkenen bij de staking. Deze gesprekken zijn op audio-tape opgenomen. Interviews met Ank van Buren, Bob de Wilde, Cor Groot, Harry Kleuver, Harry VerheIJ, Jaap ten Dam, de heer Kamping. Marianne Olivier, Mientje Poters, de heer Sybrandy, Tiny Hofman-Harink, de heer Van der Tak, de heer Van Munster en W.H. Pommerel. Totale tijd ca. 2 uur en 40 min.
3. Een geluidsmontage uit bovenstaande interviews met Bob de Wilde, Jaap ten Dam, Mientje Poters, Ank van Buren en Tiny Hofman-Harink, duur 44 min.
4. Onderling gesprek tussen drie personen over de Februaristaking. Personen onbekend, herkomst geluidstape en jaartal onbekend, duur 4 uur en 25 min.
5. Archiefmateriaal: Marianne Olivier 10 jaar oud in 1940, dochter van Coba Veltman, vertelt over haar herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog.

VALK, J.M.W.; DANKERS, T.; ONTSNAPPING; ONDERDUIK; STRIJDMACHT, POOLS; OVERVALLEN; SABOTAGE; OORLOGSHANDELINGEN; BREDA; ALPHEN

Objectnr. 18222

Videointerview met verzetsman Jan de Valk (2005), afgenomen door zijn zoon Paul.

Johannes Martinus Wilhelmus ('Jan') Valk (Eindhoven, 1 september 1920 - 13 januari 2008; achternaam in 1952 veranderd in 'De Valk'). Jan Valk woonde bij het uitbreken van de oorlog in Alphen, vlak bij de Belgische grens. Hij bracht brood rond voor de bakker en was veel onderweg. In 1942 werd hij door de lokale pastoor gevraagd of hij wilde helpen geallieerde piloten over de grens te smokkelen. Valk vertelt in het interview hoe dit in zijn werk ging en hoe hij een Duitse soldaat die hem bijna betrapte onschadelijk wist te maken. Als de groep verraden wordt, duikt Jan onder in Breda, net als zijn broer Wim. Hij blijft verzetswerk doen en maakt deel uit van de groep D68 van Ton Dankers. Valk is betrokken bij overvallen op distributiekantoren, sabotageacties en wapendroppings. Na de bevrijding van zuidelijk Nederland treedt hij in dienst van een Pools pantserdivisie waarbij hij tot aan het eind van de oorlog blijft.

ZIJLSTRA-SCHUMACHER, J.; JEUGD; DAGELIJKS LEVEN; REPATRIËRING; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18479

Drie korte fragmenten (in totaal zes minuten) van een video-interview met Josiene Zijlstra-Schumacher (Sanga Sanga Dalem (Borneo; Nederlands-Indië), 1 juli 1928 - Bennekom, 6 april 2011). Zij vertelt daarin over haar jeugd in Nederlands-Indië en hoe zij de oorlog en de dekolonisatie heeft beleefd. De interviewfragmenten maakten deel uit van de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

MUAL, M.F.; JEUGD; DAGELIJKS LEVEN; STRIJDMACHT, KNIL; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18480

Drie korte fragmenten (in totaal 4:27 minuten) van een video-interview met de Molukker Maurits Frederik ('Ritz') Mual (Semarang (Java; Nederlands-Indië) 9 maart 1930 - Lelystad, 25 november 2015). Hij vertelt daarin over zijn jeugd en de relaties met Javanen, de krijgsgevangenschap van zijn vader en hoe hij de oorlog en de dekolonisatie heeft beleefd. De interviewfragmenten maakten deel uit van de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

DISCO, F.; JEUGD; DAGELIJKS LEVEN; SCHAARSTE; BERSIAP; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18481

Drie korte fragmenten (in totaal 6:20 minuten) van een video-interview met Frederik ('Frits') Disco (Malang (Java; Nederlands-Indië) 29 april 1930 - Lelystad, 25 november 2015). Hij vertelt daarin over zijn jeugd en hoe hij de oorlog en de dekolonisatie heeft beleefd. De interviewfragmenten maakten deel uit van de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

SOSROSUWARNO, S.; JEUGD; ONDERWIJS; DAGELIJKS LEVEN; POLITIONELE ACTIES; STRIJDMACHT, INDONESISCH; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18482

Drie korte fragmenten (in totaal 5:13 minuten) van een video-interview met Suhendro Sosrosuwarno (Solo (Java; Nederlands-Indië) 1925). Hij vertelt daarin over zijn jeugd, het racisme waarmee hij onder andere op school mee in aanraking kwam en zijn teleurstelling in de aanvankelijk als bevrijders ingehaalde Japanners. In de onafhankelijkheidsoorlog streed Sosrosuwarno als guerillaleider en later als kapitein van het Indonesische leger tegen Nederland. De interviewfragmenten maakten deel uit van de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

SIE DHIAN HO, H.; JEUGD; ONDERWIJS; DAGELIJKS LEVEN; BERSIAP; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18483

Drie korte fragmenten (in totaal 5:42 minuten) van een video-interview met Han Sie Dhian Ho (Djokjakarta (Java; Nederlands-Indië), 26 maart 1934). Hij vertelt daarin over zijn jeugd, het racisme waarmee hij onder andere op school mee in aanraking kwam en de angst die hij en zijn familie als Chinezen voelden voor de Japanse bezetters. De interviewfragmenten maakten deel uit van de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

GROENHOFF, M.L.A.; GROENHOFF-MEULEMAN, E.E.; GROENHOFF, G.J.D.; JEUGD; VROUWEN/BEWEGING; ONDERWIJS; DAGELIJKS LEVEN; INTERNERINGSKAMP, AMBARAWA; BERSIAP; REPATRIËRING; SOERABAJA; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18484

Video-interview in 2 delen (57 en 47 minuten) met Marijke Groenhoff over haar jeugd en oorlogservaringen in Nederlands-Indië. Afgenomen op 14 maart 2011 in Den Haag door Renate van Zalen en een onbekende tweede persoon. Deel 1 van 2 delen (57 en 47 minuten), zie voor deel 2 VMA 18569.

Marijke Lucie Anne ('Marijke') Groenhoff (Pasuruan (Java; Nederlands-Indië), 18 november 1930) groeide op op Java. Haar vader Gerhard Jan Diederich Groenhoff (Utrecht, 1 januari 1901 - Palma de Mallorca (Spanje), 12 maart 1970) was ‘volbloed’ Nederlander, haar moeder Everharda Elzabee ('Els') Groenhoff-Meuleman (Batavia (Nederlands-Indië), 15 augustus 1904 - Den Haag, 4 november 1989) ‘half gemengd’. Haar vader werkte als apotheker en werd tijdens de Japanse bezetting vanaf 1942 geïnterneerd in een mannenkamp in West-Java. Groenhoff en haar moeder kwamen eerst in de beschermde woonwijk ‘de Wijk’ terecht in Soerabaja. Van daaruit zijn ze getransporteerd naar Midden-Java en werden ze rond oktober 1943 geïnterneerd in Ambarawa kamp 9. Groenhoff vertelt over het dagelijkse leven in het kamp, de slechte voedselsituatie en het speelgoed dat ze maakte om de tijd door te komen. Omfloerst noemt ze ook de slechte behandeling door de Japanse soldaten en het misbruik dat die van de geïnterneerde vrouwen maakten. Omdat haar moeder deels Indisch was, mocht zij samen met Groenhoff in augustus 1945 het kamp uit. Ze konden toen bij familie in Soerabaja verblijven. Twee maanden later kwam haar vader vrij. Tijdens de Bersiap liepen ze gevaar en hebben ze weer enige tijd in kampen gezeten. In januari 1947 vertrokken Groenhoff en haar moeder naar Nederland. Haar ouders verbleven vervolgens vanwege het werk van haar vader nog enige tijd in Indonesië en kwamen in 1950 definitief naar Nederland.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar. Zie VMA 16589 voor het door Marijke Groenhoff gemaakte speelgoed.

SIE DHIAN HO, H.; JEUGD; ONDERWIJS; DAGELIJKS LEVEN; BERSIAP; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18485

Audio-interview [lengte: 2:23 uur] met Han Sie Dhian Ho (Djokjakarta (Java; Nederlands-Indië), 26 maart 1934). Hij vertelt daarin over zijn jeugd, de positie van Chinezen in de Indonesische samenleving, het racisme waarmee hij onder andere op school mee in aanraking kwam en de angst die hij en zijn familie als Chinezen voelden voor de Japanse bezetters. Het interview is afgenomen in het kader van voorbereidend onderzoek voor de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

SUYDERHOUD, F.J.; JOESOEF, R.; RADIO, ILLEGAAL LUISTEREN NAAR; STRIJDMACHT, NEDERLANDS; VERRAAD; STRIJDMACHT, JAPANS; BERSIAP; RODE KRUIS; BANDOENG; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18486

Video-interview [lengte 41:43 minuten] uit 2001 met Frits Suyderhoud, aardrijkskundeleraar in Bandoeng, die tijdens de Japanse bezetting in het geheim naar de radio luisterde om inlichtingen te verzamelen en actief was in de Indo-gemeenschap

Frits Jan ('Frits') Suyderhoud (Slawi (Java; Nederlands-Indië), 19 mei 1912 – Den Haag, 6 oktober 2002) groeide op in Nederlands-Indië en ging naar Nederland om aardrijkskunde te studeren. Hij trouwde daar met Agnes Elise Bruinier. Na het huwelijk ging hij met zijn vrouw naar Indonesië. Daar werd hij leraar aardrijkskunde aan het Christelijk Lyceum te Bandung. Tijdens de Japanse bezetting werd Suyderhoud geregistreerd als ‘Indo 3’. Daarom werd hij niet in een kamp geplaatst. Ten tijde van de oorlog had Suyderhoud stiekem een radio in huis verstopt waar hij elke avond tussen 20.00 en 20.15 uur naar Radio San Francisco luisterde. Zijn vrouw hield buiten op het terras de wacht. Suyderhoud vertelt hoe belangrijk het was om voorzichtig te zijn, aangezien de Japanse bezetters beloningen uitloofden om mensen die illegaal naar de radio luisterden, te verraden. Hij had goede contacten met Raden Joesoef, een lokale politieman in Bandoeng en zoon van de bekende arabist en islamoloog Christiaan Snouck Hurgronje. Wat later werd Suyderhoud voorzitter van de Badan Oeroesan Golongan Indo (BOGI), een comité ter behartiging van de Indo-belangen. Aan het einde van de oorlog zette Suyderhoud zich in als Hoofd Buitendienst van de Recovery of Allied Prisoners of War and Internees (RAPWI) van het Rode Kruis in Bandung.

Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

SLOEKERS-VAN DER EIJDEN, TH.M.J.; JEUGD; INTERNERINGSKAMP, LAMPERSARI; INTERNERINGSKAMP, KARANG PANAS; DAGELIJKS LEVEN; SCHAARSTE; REPATRIËRING; BERSIAP; MALANG; SEMARANG; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18487

Audio-interview [lengte: 41 minuten] met Trees Sloekers-Van der Eijden over haar jeugd in Nederlands-Indië en ervaringen tijdens de oorlog.

Theresia Maria Johanna ('Trees') Sloekers-Van der Eijden (Balikpapan (Borneo; Nederlands-Indië), 29 juli 1929 - 7 maart 2009) groeide op in een doktersgezin. Haar vader Theo van der Eijden werkte als arts bij de Bataafse Petroleum Maatschappij (BPM). Samen met haar moeder kreeg hij vijf kinderen: Trees, Miep, Jan, Ton en Jess. Na een tijdje begon haar vader voor zichzelf als huisarts in Malang, Java. Sloekers-Van der Eijden zat destijds op de Rooms-Katholieke school bij de Ursulinen.

Toen de oorlog uitbrak werd Theo van der Eijden aangesteld als ‘officier van gezondheid’ (vermoedelijk in de rang van ‘kapitein’). Na de overwinning van Japan werd hij geïnterneerd in een kamp in Malang. Onder de Japanners werd het verboden om onderwijs te geven. Wel was er een aantal ‘clandestiene clubjes’ waar nog les werd gegeven. Om haar zinnen te verzetten maakte Sloekers-Van der Eijden destijds ‘enorme wandelingen’ en nam ze suikerriet mee om later die dag op te eten. ‘Het was een heerlijke tijd’, blikt ze terug. Omdat hun huis in Malang net buiten het afgezette gebied lag moest het gezin verhuizen naar een kleiner huis van een orchideeënkweker. Ze woonden daar met drie families. ‘Maar, nou ja goed, het was in het begin ook helemaal geen slechte tijd,’ aldus Sloekers-Van der Eijden. Aan het begin was het een ‘open kamp’. Langzamerhand werden de regels strenger. Maar dat ging zo geleidelijk ‘dat niemand er echt onder leed’. Plots moest het gezin naar een ander kamp toe. Ze kwamen terecht in het ‘overvolle’ Karangpanas kamp in Semarang. Het gezin zat met zestien personen op één kamer. ‘Iedereen had een brits oppervlakte van […] 45 centimeter, dat je net […] kon liggen als je allemaal de dezelfde houding nam. Maar we hadden geen bultzakken, geen matrassen in het begin.’ Er stond altijd een rij voor het toilet, herinnert Sloekers-Van der Eijden zich. Het water werd dagelijks één uur aangesloten, zodat de geïnterneerden in de grote gemeenschappelijke douches konden douchen en konden wassen. Ze kregen ‘stijfselpap met brokken erin’ te eten. Dat vond Sloekers-Van der Eijden ‘vreselijk’. Als je meehielp met sprietentrekken kon je wat extra eten krijgen. Telkens als er een Japanner langsliep moest je ‘in de houding springen’, aldus Sloekers-Van der Eijden. Als je niet diep genoeg boog werd je gestraft. Ook vertelt ze dat haar moeder medicijnen had meegesmokkeld naar Karangpanas. Die pinde ze met een draad vast aan de omheining (kedek) van het kamp en die deelde ze zo nu en dan met de huisarts van Karangpanas. De kamphoofden hebben dat nooit ontdekt.

Op 28 november (jaartal onbekend) is het gezin overgebracht naar kamp Lampersari. De oudste broer van Sloekers-Van der Eijden was destijds tien jaar oud en werd daarom apart geïnterneerd in het mannenkamp Bangkong. ‘Dat is een trauma geweest. […] Het zijn nog kinderen. En die worden dan naar […] een krijgsgevangenenkamp… Waar ieder voor zich… Ze hadden nergens steun.’ De jongens moesten daar ‘overleden mannen wegbrengen’. In Lampersari zat de rest van het gezin met zeventig man in een ‘heel klein eenpersoons stenen huisje’. Het toilet was constant verstopt: ‘Het toilet was […] een bende, het was echt een hurktoilet zoals vroeger’. Of er een douche was kan Sloekers zich niet meer herinneren. Het eten moest je ophalen: ‘En dan ging je met je blikjes of met je spulletjes naar boven toe. […] ’s Morgens pap, maar wat weet ik niet meer precies. […] Ik geloof dat we in Lampersari, kregen we meer’. Ook smokkelde Sloekers-Van der Eijden extra groenten vanuit de velden terug naar het kamp. Of dat Karangpanas of Lampersari was wordt tijdens het interview niet duidelijk. ‘Dus dan had je een shortje aan en dan onder het shortje, in die broekzakken. En we zijn gelukkig nooit gepakt, want dat was weer levensgevaarlijk.’

Tegen het einde van de bezetting werden de leefomstandigheden in het kamp slechter. Sloekers-Van der Eijden spreekt van een ‘ramptijd’: ‘Met honger en iedereen was zo mager als een […] skelet natuurlijk, hè’. Vlak na de bevrijding kreeg Sloekers dysenterie en werd ze opgenomen in een ziekenhuisafdelinkje in het kamp. Van de Bersiap-periode kreeg het gezin niet veel mee. Wel moesten ze in het kamp blijven, omdat het daarbuiten te gevaarlijk was. Op een gegeven moment is het gezin geëvacueerd. De geïnterneerden werden met grote legertrucks naar de rede van Semarang gereden. Onderweg werd er vanuit de bergen geschoten en moesten de passagiers diep bukken om niet geraakt te worden. Vanaf de rede werden ze per schip naar Batavia gebracht. Eenmaal daar aangekomen werd het gezin getransporteerd naar Tjideng kamp. Sloekers-Van der Eijden werd met de boot Johan de Witt als eerste naar Nederland gestuurd. Daar werd ze opgevangen door haar tante, die in Breda woonde. Drie weken later kwamen Miep, Jan en Ton aan. Vader, moeder en Jess kwamen twee weken later aan met de Nieuw Amsterdam. Eenmaal herenigd verhuisde het gezin naar Amsterdam waar de vader bij een praktijk ging werken. Later zou Sloekers-Van der Eijden als huisarts in de voetsporen treden van haar vader. Zij overleed op 7 maart 2009.

Het interview is afgenomen in het kader van voorbereidend onderzoek voor de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was. Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

KOCK, P.P. DE; JEUGD; STRIJDMACHT, KNIL; BESTUUR, NEDERLANDS TIJDENS BEZETTING; SPIONAGE; REPATRIËRING; BEVRIJDING; NIEUW-GUINEA; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18488

Audio-interview [lengte: 2:12 uur] met Petrus Pieter de Kock (Ambon, 12 mei 1918 - 6 december 2021).

Voor de oorlog was De Kock een bestuursambtenaar in Nieuw-Guinea. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak, was hij 22 jaar oud en zat hij in Manokwari, in het noorden van Nieuw-Guinea (de ‘Vogelkop’). De jonge bestuursambtenaar werd opgeroepen om ‘de dienstplicht te vervullen’. Toen de Japanners aan wal kwamen en de landtong afsloten konden De Kock en 65 anderen nog net op tijd wegsluipen. Ze trokken zich terug het binnenland in en voerden een guerrillastrijd tegen de Japanners. De mannen deelden zich op in groepjes van vijf. Ze hadden geen radio. Daarnaast was er geen verpleger en ook geen medicatie. De mannen waren genoodzaakt over te gaan tot ‘inheemse methodes’, zoals het gebruik van sirihbladeren, koenjit en boombast voor onder andere wonden en het tegengaan van malaria. Tot overmaat van ramp raakten de voedselvoorraden op en was munitie erg schaars geworden. De Kock en zijn metgezellen moesten lange tijd leven van sago (palmmeel). Het was een zware periode.

Als bestuursambtenaar onderhield De Kock goede contacten met de Papoea’s. De inheemse bevolking kende geen ‘dankjewel’, aldus De Kock. Bij hen was de regel: gift = tegengift. De goede verhoudingen bleken cruciaal tijdens de oorlog. In juli 1943 hadden “de mensen van het binnenland in de Kebar drie soldaten van ons vermoord, vanwege een kwestie die later uit bestuurs-oogpunt verklaarbaar was”. Hoewel kapitein Johannes Bernardus Herman Willemsz Geeroms (KNIL) een gevechtsgroep het bevel gaf naar de Papoea’s toe te gaan om hen te straffen, verzette De Kock zich daar hevig tegen. “Ik heb zijn opdracht genegeerd, maar heb ik erbij gezegd, als bestuursambtenaar: ‘Want als we dat doen, dan maken we weer opnieuw [een] vijand in het achterland. En dan is het dus eigenlijk voor niks, dan zitten we ingesloten’.” Voor het negeren van het bevel werd hij gestraft: hij moest zelf het binnenland ingaan om ‘de zaak te regelen’. De bevolking kreeg in de gaten dat ze iets fouts hadden gedaan. Daarom kwamen ze met een tegengift: “We kregen zes varkens en voldoende knolgewassen. En dat was genoeg voor een maand voeding. Als voorschot. Nou, toen zeiden we: dit is het resultaat. We hadden van hen geen vijanden gemaakt, maar vrienden gemaakt. Goed, die zes varkens en voeding werd door Willemsz Geeroms aangenomen.” Doordat de bevolking niet werd gestraft bleven de verhoudingen goed. Daardoor kon De Kock tijdens het verzet tegen de Japanners rekenen op hulp van de Papoea’s.

Uiteindelijk werden De Kock en de andere overgeblevenen door de geallieerden gered. Een week na de redding kwam kapitein Spoor met een verzoek. Achter Manokwari zat namelijk een Japans interneringskamp met mensen ‘die op het punt stonden om dood te gaan’. Om de omgeving te verkennen vroeg Spoor om vrijwilligers, het liefst twee. “Ik ben nèt een week bevrijd. Alle beelden en alles gezien’.” Bij de keuring bleken er vijf van de veertien nog fysiek geschikt te zijn om eventueel dienst te doen. Niemand durft een woord te zeggen. Totdat sergeant Mauritz Christiaan Kokkelink de knoop doorhakt: “Zeg De Kock, als je mee wilt, dan gaan wij beiden.” “Nou, dan wordt eigenlijk het zwaartepunt van de beslissing aan mij overgelaten. Kokkelink wilde alleen mee, als ik – ja, omdat ik de bevolking kende natuurlijk. Toen Spoor aankwam om te vragen of het lukt of niet, toen zei Kokkelink: ‘Ja, De Kock en ik gaan’. En dus ging De Kock samen met Kokkelink opnieuw naar Manokwari. Met behulp van de Papoea’s lukte het de omgeving te verkennen en in contact te komen met de geïnterneerden. De mannen uit het interneringskamp werden ingezet om ‘sago te kloppen’ en om de tuin te bewerken. “Nou, we hadden dus iets bedacht. De bevolking had tabaksdoosjes, gewoon kleine doosjes zo groot, waar ze hun droge tabaksbladen in stoppen om mee te nemen. In plaats daarvan zetten we de tabaksbladen erin, maar tegelijk een briefje, met een kort berichtje: ‘We zijn van de geallieerden en we komen… zijn hier om wat gegevens van het kamp te verzamelen.’ Potlood ligt eronder. En dat tabaksdoosje met een hout die moesten die Papoea’s die met ons meegingen […] daar onder die stammen waar ze het geklopt hebben, daar moeten ze zodanig liggen dat de persoon die morgen komt om te… Dat in de gaten kregen. […] En zo hadden we contact gekregen. Het ging makkelijk, nou dat is, ja, je speelt altijd met toeval en geluk. En ja… We hadden dus bijzonder groot geluk gehad. De tweede dag hadden we al contact gekregen.”


Het interview is afgenomen in het kader van voorbereidend onderzoek voor de permanente tentoonstelling Nederlands-Indië die 2005-2022 in het Verzetsmuseum Amsterdam te zien was. Een transcriptie van het interview is online beschikbaar.

DUTRIEUX-VAN GENDEREN, L.; JEUGD; DAGELIJKS LEVEN; SCHAARSTE; REPATRIËRING; NEDERLANDS-INDIË

Objectnr. 18513

Audio-interview in 2 delen [lengte: 30 en 24 minuten] met Lilly Dutrieux-Van Genderen over haar jeugd in Nederlands-Indië en ervaringen tijdens de oorlog.

Lilly Dutrieux-Van Genderen (Madioen (Java; Nederlands-Indië), 15 januari 1927 - Velsen, 16 november 2018) komt uit een gezin van zes meisjes en vier jongens. Haar vader Johan Gerardus Diederik (‘Jo’) van Genderen (1888 - 1945) was Nederlands. Haar moeder Louise Charlotte Eugenie (‘Wies’) van Genderen-Smeets (1895 - 1976) ook, maar had aan moederszijde een Arabische achtergrond. Dat was ‘hun geluk’ geweest: doordat ze niet honderd procent Nederlands was hoefden Dutrieux-Van Genderen en haar moeder, broers en zussen tijdens de Tweede Wereldoorlog niet ‘in kamp’. Maar haar vader, die volledig Nederlands was, werd tijdens de oorlog wel naar een burgerkamp gestuurd. Drie broers van Dutrieux-Van Genderen zaten destijds in militaire dienst en kwamen uiteindelijk in een krijgsgevangenenkamp terecht. Haar oudste broer deserteerde tijdens de oorlog en zat een tijd thuis ondergedoken. Even later sloot hij zich aan bij een verzetsgroep, die door haar oom werd geleid. De Japanners pakten uiteindelijk de leden van de groep op. Haar broer werd vastgezet en haar oom werd onthoofd. De familie Van Genderen werd daarom destijds ‘bespied’ door de Japanners.

Op de vraag of Dutrieux-Van Genderen honger heeft geleden antwoordt ze: “Neen. Waarom niet? Omdat mijn… Oh ja, toen zijn we dus verhuisd, weet je wel. In de oorlog zijn we verhuisd naar een huis van mijn oom. En die had een hele grote tuin, met klapperbomen en ik weet niet wat, weet je wel. Nou, en dan gingen we zelf onze groenten planten. Weet je, we hebben dus nooit hongergeleden. Dat niet. Je kon zelf je groenten planten. En mijn moeder kon zelf brood bakken.”
De vader van Dutrieux-Van Genderen kwam uiteindelijk in het Juliana Ziekenhuis terecht. Hij was sterk verzwakt en vermagerd. Dutrieux-Van Genderen en haar familie zaten destijds in een huis met een andere familie. Omdat haar vader in het ziekenhuis lag, gingen zij en haar broers en zussen met haar moeder mee naar Bandung om haar vader op te zoeken. “En die ene familie bleef in dat huis. En kan je nagaan, ja, dat ze dat huis, waar wij gewoond hebben met die familie ja, die hebben ze gerampokt. […] En hebben ze die familie, met wie we toen samen hebben gewoond, die hebben ze in het kamp gestopt. Kan je nagaan. Dat was ons geluk. Dat we dus daar weggingen”.

Omdat zijn vader in het ziekenhuis lag, gaf de oudste zoon Ton zich op als verpleger: “Omdat hij hoorde: ‘Oh, pap ligt daar in het ziekenhuis, ja, ik geef me als verpleger op.’ Terwijl hij helemaal geen verpleger was. Het is alleen maar om mijn vader te verplegen. Weet je, heeft hij zich aangemeld als verpleger. Dat soort dingen herinner ik me wel.” De vader van Dutrieux-Van Genderen overleed uiteindelijk net voor de bevrijding. In 1949 moest de familie gedwongen naar Nederland, omdat ze het Indonesische paspoort niet wilde aannemen. Verder vertelt Dutrieux onder meer over de aankomst in Nederland, de winterse kou en haar eerste Nederlandse baantje bij het verzekeringskantoor ‘Nieuwe Eerste Nederlandsche’.

Het interview is afgenomen door Renate van Zalen in het kader van voorbereidend onderzoek voor Verzetsmuseum Junior. Een transcriptie van het interview is beschikbaar.